पातितोऽपि कराघातैरुत्पतत्येव कन्दुकः।
प्रायेण हि सुवृतानामस्थायिन्यो विपत्तयः॥
अर्थात् -
भूमिस्थ होने पर भी हाथ के आघात से गेन्द पुनः उपर उठ जाता है। उसी प्रकार उत्तम चरित्रवान् व्यक्तियों के विपत्तियां प्रायशः अस्थायी होते हैं॥
Meaning -
As being on the ground, the ball goes up again by the striking of hands. Similarly adversities/misfortunes of the well-behaved/virtuous persons are mostly not long lasting.
* किमत्र चित्रं यत् सन्तः परानुग्रह तत्पराः। न ही स्वदेहशैत्याय जायन्ते चन्दनद्रुमाः॥
अर्थात् -
सज्जन व्यक्ति दुसरों को दया दिखाने ने के लिए(अथवा अनुग्रह करने के लिए) सर्वदा तत्पर(प्रस्तुत) रहते हैं, इसमें आश्चर्य क्या है! चन्दन वृक्ष अपने शरीर(स्वयं)को ही शीतल(ठंडा)करने के लिए उत्पन्न नहीं होते हैं॥
Meaning -
Learned persons always eager/ready to be kind to others, what is surprising in this! All the sandalwood trees are not produced / generated to cold themselves.
* दिनान्ते च पिवेत् दुग्धं निशान्ते च पिवेत् पयः।
भोजनान्ते पिवेत्तक्रं किं वैद्येन प्रयोजनम्॥
अर्थात् -
दिन के अन्त(रात) में दुध पीना चाहीए, रात्रि के अवसान(सुबह) में पानी पीना चाहीए और भोजन के बाद छाछ पीना चाहीए। एसे करने से व्यक्ति का वैद्य का आवश्यक नहीं होता है।
यो यत्र कुशलः कार्ये तं तत्र विनियोजयेत्।
कर्मस्वदृष्टकर्मा यः शास्त्रज्ञोऽपि विमुह्यति॥
अर्थात् -
जो जिस कार्य में प्रवीण/ निपुण है, उसको उसी कार्य में नियुक्त करना चाहीए। कर्त्तव्य कार्य में जो अनुभवी नहीं है, शास्त्र पढकर ज्ञानी होने पर भी उसको उस कार्य में नियुक्त नहीं करना चाहीए।
Meaning -
A skilled person in a particular activity, should be engaged in that work only. Inexperienced person in any activity should not be engaged in that work, being knowledgeous/wise by reading books.
* रुद्रो बहुशिरा बभ्रुर्विश्वयोनिः शुचिश्रवाः ।
अमृतः शाश्वतस्थाणुर्वरारोहो महातपाः॥
* पद्मासनस्थिते देवि परंब्रम्ह परायणी।
परमेष्ठी जगत्मात महालक्ष्मी नमोऽस्तु ते॥
* तमेकमद्भूूतं प्रभुं निरीहमीश्वरं विभुम्।
जगद्गुरुं च शाश्वतं तुरीयमेव केवलम्॥
* लक्ष्मीं क्षीरसमुद्रराजतनयां श्रीरङ्गधामेश्वरीं,
दासीभूत समस्तदेववनितां लोकैैकदीपाङ्कुराम्।
श्रीमन्मन्द कटाक्ष लब्ध विभव ब्रम्हेन्द्र गङ्गाधरां,
त्वां त्रैलोक्य कुटुम्बिनीं सरसिजां वन्दे मुकुन्दप्रियाम्॥
* यस्य द्विरदवक्त्राद्याः पारिषद्याः परश्शतम्।
विघ्नं निघ्नन्ति सततं विश्वक्सेनं तमाश्रये॥
* या कुन्देन्दु तुषारहारधवला, या शुभ्रवस्त्रावृता;
या वीणावरदण्ड मण्डितकरा, या श्वेतपद्मासना।
या ब्रम्हाच्युत शङ्करप्रभृतिभिः, देवैः सदा पूजिता;
सा मां पातु सरस्वती भगवती, निःशेष जाड्यापहा॥
* हे गोपालक हे कृपाजलनिधे हे सिन्धुकन्यापते;
हे कंसान्तक हे गजेन्द्रकरुणापारीण हे माधव।
हे रामानुज हे जगत्त्रयगुरो हे पुण्डरीकाक्ष मां;
हे गोपीजननाथ पालय परं जानामि न त्वां विना॥
* नमस्ते नमस्ते महादेव शम्भो, नमस्ते नमस्ते प्रसन्नैकबन्धो।
नमस्ते नमस्ते दयासारसिन्धो, नमस्ते नमस्ते नमस्ते महेश॥
* श्वेतपद्मासना देवि श्वेतपुष्पा शोभिता।
श्वेताम्वराधरा नित्या श्वेतगन्धानुलेपना।
* नमस्ते हस्तिशैलेश श्रीमन्नम्बुजलोचन।
शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि प्रणतार्तिहराच्युत॥
सदृशं त्रिषु लिंगेषु सर्वाषु च विभक्तिषु।
वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम्॥
अर्थात् -
तीनों लिंगो में और सभी विभक्तियों में जो समान रहता है तथा सभी वचनों में जिसका कुछ नष्ट नहीं होता है, वो अव्यय है।
अव्ययाः बहुधा सन्ति।यथा -
१. तु - वाक्यस्य आदौ कदापि नागच्छति, साधारणतः प्रथमशब्दात् परमेव व्यवहृतम्।
अर्थः - उल्टे, इसके विपरीत, फिर भी
उदाहरणम् -
भीमस्तु पांडवानां रौद्रः।
२. मनाक् - थोडा, कम्, स्वल्प
न मनाक्
रे धावकाः! धावनप्रतिस्पर्धायां विपथगामी न मनागपि स्युः ।
३. तदा,तदानीं - बाद में, उस समय
४. युगपद् - एक ही समय पर, एक साथ, समकालिक
५. येन - जिसके द्वारा
६. यत्र - जहां पर, जिस स्थान पर
७. यथा - जैसे
८. यथावत् - यथाविधि, उचित रूप से / ठीक् से,
९. यदा - जब, उस समय जब
१०. यदृच्छातस् - अकस्मात्, संयोगवश
११. यर्हि - जब, जब तक, जब कभी भी
१२. ततः - उस व्यक्ति या स्थान से
१३. अपि - संस्कृत में वाक्य में पहले 'अपि' लगाने से वाक्य प्रश्नवाचक हो जाता है।
उदाहरण -
अपि चलच्चित्रं पश्यामः? (क्या हम चलच्चित्र देखें?)
छात्रस्य जीवनम् इति छात्रजीवनम्। छात्रजीवनं अतीव कोमलं चपलम् च। परन्तु अस्मिन् समये छात्राणामुपरि गुरुदायित्वं न्यस्तः भवति। विद्यालयः महाविद्यालयः विश्वविद्यालयश्च छात्राणां अंगत्वेन वर्तन्ते अपि च तेषां अवदानेन एव शोभन्ते। छात्रशिक्षकान् परिगृह्य एव विद्यालयः चलति। छात्राणां चरित्रगठनाय देशस्य भविष्यतनिर्मातुं तेषामध्ययनस्य आवश्यकतामस्ति। सुशिक्षितान् नागरिकान् प्राप्य देशः समृद्धः भवति। यस्य देशस्य नागरिकाः उन्नताः स देशः तथा समुन्नतः। अतः देशगठनाय छात्राणां उन्नतिः वैशिष्टं विषये च यथार्थेन विचारणीयः। छात्राः देशस्य मूलपिण्डाः। महात्मना मदनमोहन मालव्येन विरचितोऽयं श्लोकः - सत्येन ब्रह्मचर्येण व्यायामेनाथ विद्यया। देशभक्त्याऽऽत्मत्यागेन सम्मानार्हः सदा भव॥ अर्थात् -
सत्येन, इन्द्रियसंयमेन(ब्रम्हचर्येण), शारीरिकश्रमेण(व्यायामेन), शिक्षया, देशप्रेमद्वारा, स्वार्थत्यागेन च त्वं सर्वदा सम्मानस्य योग्यः भव।
व्रम्हचारीजीवनं नूनमेव वहुमूल्यं उच्चतरम् च। एतस्मिन् समये छात्राः गुरुकुलाश्रमे विद्यालये वा कठोरनियमेन निबद्धासन् तिष्ठन्ति। तत्र अध्ययनेन समं कायिक शिक्षामपि लभते।तेषु नियमेषु समयानुवर्त्ती अन्यतमा। परवर्त्तीसमये एतानि नियमानि देशस्य, विश्वस्य, प्रकृत्याश्च समुन्नतिसाधयितुं तान् महदुपादानम् प्रददति। अध्ययनात् हि तेषां चरिताः उन्नततराः भवन्ति। एतदर्थं उक्तं यत् -
अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्।
उदारचरितानान्तु वसुधैव कुटुम्बकम्॥
अर्थात् -
अयं मम स्वकीयः अथवा परकीयः इति विचारः(गणना) नीचमनसां जनानाम् भवति। किन्तु प्रशस्तमनसां जनानां केवलम् पृथिवी परिवारः अस्ति।
(छात्रारेव देशस्य संचालनाय विकाशाय च समर्थाः।)
छात्राः प्रवाहिता नदीरिव। अतः तान् समुचितगुरोरुपदेशम् दद्यात्। उक्तमेव, -
अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः।
चत्वारि तस्य बर्धन्ते आयुर्विद्यायशोबलम्॥
अर्थात् -
नियमितरूपेण गुरुजनान् प्रणमतः प्रतिदिनं च वयस्कज्ञानिजनानां सेवां कुर्वतः जनस्य आयुष्यम् ज्ञानम् कीर्त्तिः शक्तिः - एतानि चतुर्विधानि वृद्धिं लभन्ते।
विद्यार्थिनः प्रचेष्टावन्ताः प्रयासरताः वा भवेयुः। यथा -
उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥
अर्थात् -
उत्तम प्रयासेेन हि कार्याणि सिद्धिर्भवन्ति, न मनोरथैः। यथा जन्तवः सुप्तस्य सिंहस्य मुखाभ्यन्तरे न प्रविशन्ति।
कविना श्रीसोमदेवेन विरचिते कथासरित्सागरग्रन्थे छात्रानुद्दिश्य रचितम् यत् -
छात्राः विद्यार्थिनः वा विद्यां प्रति श्रद्धावन्ताः भवेयुः। श्रीमद्भगवद्गीतायां भगवता श्रीकृष्णेन उक्तम् -
"श्रद्धावान् लभते ज्ञानम् तत्परः संयतेन्द्रियः।
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति॥"
समाप्तम्
